Introductie

Verschrikkelijke bomaanslagen in Pakistan, afschuwelijke hongersnoden in Afrika en de dood van Michael Jackson in Amerika. Kennis over zaken die zich aan de andere kant van de wereld afspelen is niet meer dan normaal voor de mens in de 21^ste eeuw. Tegenwoordig wordt informatie van één plaats op de wereld binnen een mum van tijd, met hoge snelheid, getransporteerd naar de rest van de aardbol. De hedendaagse media heeft de mens in staat gesteld zich te laten informeren over allerlei kwesties die zich afspelen in gebieden duizenden kilometers van hem vandaan. Correspondenten reizen naar alle uithoeken van de wereld af om ons te informeren over verschillende kwesties die zich afspelen in de wereld. Op deze manier is een Nederlander in staat om in een korte tijd te weten te komen over schermutselingen in China, oorlogsslachtoffers in Afghanistan en de uitslagen van de Confederations Cup in Zuid-Afrika.

In eerste instantie zou men zeggen dat het een goed iets is om via de media op de hoogte te worden gehouden van de actualiteiten. De media zijn immers in staat om te informeren, en als

doorgeefluik van informatie kan men via hen te weten kunnen komen over zaken die zich weliswaar afspelen aan de andere kant van de wereld, maar die mogelijk wel van invloed kunnen zijn op het eigen leef- en woongebied. Aan de andere kant, de macht van informeren waarover de media kan ook voor duistere zaken gebruikt worden. Want de media kunnen de informatiestroom naar de mens manipuleren, wat nare gevolgen met zich mee zou brengen. De media zouden dan instrumenten van tirannen en misdadigers kunnen worden, die middels misleidende journalistiek de mensen hersenspoelen. Om de mensen misdaad als recht te laten zien en slavernij als vrijheid. Van bijvoorbeeld de media in Nazi-Duitsland en communistisch Rusland is welbekend dat zij niet een echt doorgeefluik van informatie waren. Zij stonden onder controle van de staatsoverheid, die hen gebruikte om de mensen in bepaalde dingen te laten geloven. De media uit de westerse kapitalistische landen, daarentegen, hebben de reputatie wel vrij en onafhankelijk te zijn en dus meer het echte doorgeefluik van informatie.

Dit artikel zal analyseren of deze reputatie van de westerse media terecht is. Zijn de westerse media inderdaad slechts het doorgeefluik van informatie dat de mensen in staat stelt welgeïnformeerde meningen te vormen over hetgeen plaatsvindt in de wereld? Of houden ook zij zich welbewust bezig met het beïnvloeden van de mensen? Deze analyse zal gedaan worden door enkele van de manieren waarop de media gebruikt kunnen worden voor beïnvloeding, in plaats van informeren, te introduceren. Na de introductie en beschrijving van deze propagandastrategieën zal onderzocht worden of zij in de westerse media waargenomen kunnen worden of niet. Ten slotte, als hieruit zou blijken dat ook de westerse media propaganda communiceert, dan zal onderzocht worden welke rol precies de media spelen in de propaganda. Worden zij gebruikt voor propaganda, oftewel kunnen zij hier niets tegen doen omdat zij zelf misleid worden? Of laten zij zich gebruiken voor propaganda en kiezen zij er dus welbewust voor om instrument voor propaganda te zijn?

Media, publieke opinie en propaganda

Media vormen een sterk wapen in de beïnvloeding van de publieke opinie. Iedere dag wordt een groot deel van de wereldbevolking bereikt door de media die boodschappen versturen over de gehele wereld. Televisie, radio, kranten en internet worden iedere dag gebruikt en zo is er een constante informatiestroom ontstaan naar de ontvangers van de informatie. Het is een massaal communicatieproces waarin gedachtes, meningen en visies worden gecommuniceerd naar het publiek. De media communiceren niet enkel informatie zelf, maar tevens cultuur en specifieke normen en waarden. Hiermee zijn de media geworden tot educatieve instrumenten, die de mens constant voeden in hun zoektocht naar informatie en kennis en die de mensen leren wat "goed" en "kwaad" is.

Gezien deze realiteit is het vanzelfsprekend dat de media een zeer grote invloed hebben op de mens en zijn ideeën. De informatiestroom afkomstig van de media is constant en de ideeën die via de media worden getransporteerd confronteren de mensen dag en nacht. Waardoor het onvermijdelijk is dat zij de mens beïnvloeden. Omdat deze ideeën zoveel gecommuniceerd worden, betekend dit dat zij verworden tot "normale ideeën". Oftewel, hetgeen de media communiceren als "goed" en "slecht" wordt onderdeel van één van de machtigste wapens ter wereld, namelijk de publieke opinie.

De publieke opinie is de overheersende opvatting over een bepaald onderwerp onder een verzameling mensen. Binnen de context van de massamedia wordt er, dankzij het grote bereik van de massamedia, dus al snel gesproken over de overheersende mening onder samenlevingen. De publieke opinie is machtig, omdat een regering hiervan afhankelijk is. Wanneer een regering de publieke opinie mee heeft, kan zij doen en laten wat zij wil. Echter, wanneer de publieke opinie zich tegen een regering keert kan dit er zelfs voor zorgen dat deze afgezet wordt. Voor deze reden is het voor regeringen van vitaal belang dat zij de publieke opinie in hun voordeel houden, zodat zij kan blijven doen wat zij wil en het volk niet tegen hen in opstand zal komen.

Iedere overheid houdt daarom rekening met de media. De media spelen zelfs een belangrijke rol binnen het beleid van overheden, omdat de media de publieke opinie beïnvloeden. In de goede, gezonde situatie is het resultaat hiervan dat de overheid, om haar handelen verklaren tegenover het volk, met zorg haar woorden kiest tegenover de media. Om de mensen niet een verkeerd beeld te geven van dit handelen. In de slechte, ongezonde situatie, daarentegen, is het resultaat hiervan dat de overheid met zorg haar woorden kiest tegenover de media om de mensen niet de waarheid van haar handelen te laten zien.

Dit laatste wordt propaganda genoemd. Het woord propaganda kent zijn oorsprong vanuit het Latijnse woord propagare wat "uitbreiden" of "voortplanten" betekent. In de context van media wordt er met het woord propaganda het verbreiden van een boodschap bedoeld. Propaganda is het gecontroleerde gebruik van elke vorm van communicatie om de overtuigingen en gevoelens van een zekere groep te sturen in een welbepaalde richting. Feitelijk worden mensen dus overgehaald om iemand of iets te ondersteunen. Propaganda is gericht op acceptatie van een idee, ideologie, opvatting of stelling en heeft als communicatietechniek een beïnvloedende intentie.

Met een bereik van miljarden mensen zijn de media het instrument bij uitstek voor de verrichting van propaganda. De media kunnen eenvoudig het publiek overspoelen met eenzijdige informatie  zodat zij naar de gewilde opvatting zullen neigen ("witte propaganda"). Maar tegelijkertijd kunnen delen van of de gehele waarheid weggehouden worden van het publiek, of de waarheid kan verdraaid worden, zodat zij naar de gewilde opvatting zullen neigen ("grijze propaganda"). Leugens kunnen zelfs verteld worden alsof zij de waarheid zijn, zodat het publiek naar de gewilde opvatting zal neigen ("zwarte propaganda").

Er staan degene die propaganda wil verrichten verschillende strategieën ter beschikking, allen het resultaat van uitgebreid onderzoek naar de manieren waarop boodschappen de mensen beïnvloeden. In 1937 stelde het Amerikaanse Instituut voor Propaganda Analyse een lijst samen met de op dat moment veelvuldig gehanteerde propagandastrategieën:

1.       Namen noemen: het toewijzen van woorden met negatieve connotatie, woorden die angst of vrees oproepen, aan de tegenstander. Bijvoorbeeld: "terrorist".

2.       Glanzende algemeenheden: het gebruiken van vage, in werkelijkheid nietszeggende slogans die de mensen aanspreken, om steun te vergaren. Bijvoorbeeld: "voor de vrijheid, tegen terreur!".

3.       Transfereren: het overbrengen van de autoriteit van iets dat gerespecteerd wordt op degene die de propaganda verricht, om steun te vergaren. Bijvoorbeeld: het zwaaien met de nationale vlag.

4.       Getuigenis: de autoriteit van iemand gebruiken om steun te vergaren voor de degene die propaganda verricht. Bijvoorbeeld: de zogenoemde "lijstduwer", een beroemde en gerespecteerde persoon die zichzelf associeert met een politieke partij om stemmen te winnen voor de partij.

5.       De eenvoudige man: het voordoen als eenvoudige man van het volk, om sympathie te kweken bij het volk. Bijvoorbeeld: het bezoeken van een voetbalwedstrijd door een politicus.

6.       Het konvooi: het doen voorkomen alsof degene die de propaganda verricht aan de winnende hand is, omdat mensen de neiging hebben te kiezen voor een winnaar. Bijvoorbeeld: de uitkomst van opiniepeilingen met gunstige uitkomst communiceren.

7.       Kaarten stapelen: het concentreren op een enkel deel van de feiten, tegelijkertijd andere belangrijke feiten negerende, zodat conclusies worden getrokken op basis van enkel deze feiten. Bijvoorbeeld: niet spreken over de uitbuiting van een volk maar wel spreken over de opstand van dit volk tegen de uitbuiting, zodat het volk als gewelddadig overkomt bij het publiek.

Meer moderne strategieën die gehanteerd worden door overheden voor propaganda doeleinden, oftewel om de mediaberichtgeving te kunnen manipuleren, zijn de "strategie van de afzwakkende leugen" en "framing".

De propaganda strategie van de afzwakkende leugen

Onder de strategie van de afzwakkende leugen wordt de waarheid eerst verhuld middels leugens, waarna de leugens stap voor stap worden afgezwakt om uiteindelijk na verloop van tijd de waarheid toe te gegeven. Wanneer er bijvoorbeeld bij een oorlogsactie onschuldige burgerslachtoffers vallen, dan zou men in eerste erkennen dat er een actie was geweest maar ontkennen dat er onschuldige burgerslachtoffers bij zijn gevallen. Hierop volgend zou men verklaren dat er mogelijk wel onschuldige burgerslachtoffers waren gevallen maar enkel weinig, en dat een onderzoek ingesteld zal worden om dit uit te zoeken. Naarmate de tijd vordert gaat men dan vervolgens stukje bij beetje toegeven, waarna men uiteindelijk het plaatsvinden van de misdaad toegeeft. Het misleidende hieraan is dat het publiek op het moment van toegeven van de misdaad al lang vergeten is wat de misdaad was en hoe erg de misdaad was. Als zodanig maakt de erkenning van de misdaad niet veel indruk meer op de mensen. Of tenminste veel minder indruk dan de initiële ontkenning van de misdaad. En wat dus blijft hangen bij de mensen is de eerste reactie, de ontkenning, oftewel dat er geen misdaad plaatsgevonden heeft. Door pas laat de eigen misdaad toe te geven verliest de misdadiger dus niets voor wat betreft publieke opinie, ook al heeft hij een misdaad begaan. Sterker nog, hij kan hierdoor aan publieke opinie winnen door te wijzen op het feit dat hij de zaak tot op de bodem heeft uitgezocht (en dan te zeggen "in tegenstelling tot wat de vijand doet").

Amerika maakt graag en veel gebruik van deze strategie. In het volgende een voorbeeld hiervan. De strategie van de afzwakkende leugen werd bijvoorbeeld gehanteerd om de mediaberichtgeving betreffende een Amerikaans bombardement in West- Afghanistan in de provincie Farah op 4 mei 2009, waarbij 147 onschuldige Afghaanse burgers de dood vonden zonder dat er enige Taliban in de buurt waren, te manipuleren. Toen Amerika na het bombardement ter verantwoording geroepen werd, ontkende zij in eerste instantie dat zij de dood van 147 burgers veroorzaakt had. Zij liet op dat moment de media een door haar verzonnen leugen communiceren tot de mensen, namelijk dat de Taliban de schuld waren van de dood van de onschuldige burgers. Op een later moment gaf Amerika aan dat zij een onderzoek uit zouden voeren om te kijken wie werkelijk de schuldige was. Vervolgens erkende zij dat er mogelijk een aantal mensen vermoord waren door haar bommen. En weer later gaf zij toe dat veel mensen gedood waren door haar schuld, maar dat de schuld een menselijke fout was, zonder voorbedachte rade, en dat er dus niets tegen gedaan had kunnen worden. Dit ging als volgt:

Stap 1: "De Taliban heeft het gedaan"

In een nieuwsbericht van CNN op 6 mei 2009 werd een Amerikaanse militaire officier geciteerd die zei dat het incident begonnen was door de Taliban, die een dorp in was gegaan en drie burgers had onthoofd. Een andere officier zei dat de Taliban 15 burgers met granaten had gedood en met de lichamen door de dorpen in West-Afghanistan waren gelopen. Verder claimden Amerikaanse ambtenaren dat de Taliban opzettelijk een grondaanval op Afghaanse en Amerikaanse troepen uit hadden gevoerd om Amerikaanse luchtaanvallen uit te lokken. Een ambtenaar die anoniem wenste te blijven vertelde: "Wat we wel hebben is sterk bewijs voor het argument dat een aantal vrouwen en kinderen vermoord zijn door de Taliban en dat hun lichamen werden weggereden door de lokale bevolking als bewijs voor een Amerikaans bombardement."[1]

Stap 2: "We stellen een onderzoek in"

Een nieuwsbericht van MSNBC eveneens op 6 mei maakte melding van het feit dat volgens het Rode Kruis tientallen Afghanen (inclusief vrouwen en kinderen) gedood waren door Amerikaanse luchtaanvallen. Een voormalige Afghaanse ambtenaar zei dat er meer dan 120 mensen gedood konden zijn. De Amerikaanse en NAVO commandant in Afghanistan, Generaal David McKiernan, trok de beschuldiging dat een Amerikaanse luchtaanval de oorzaak van de tragedie was in twijfel. Hillary Clinton reageerde erop door te zeggen dat de Verenigde Staten diep treurt over ieder onschuldig slachtoffer, en dat het Amerikaanse leger een brigadier-generaal had gestuurd om de doden in de twee dorpen te onderzoeken.[2]

De New York Times berichtte op dezelfde dag eveneens dat Hillary Clinton zei dat er een onderzoek naar de gebeurtenis zou worden gedaan. De Times melde ook dat de volledige omstandigheden nog niet bekend waren en dat het Amerikaanse Ministerie van Defensie onderzoekers aan het kijken had naar de mogelijkheid dat Taliban militanten verantwoordelijk waren voor de burgerdoden. De Times citeerde Generaal David D. McKiernan die zei: "We hebben wat andere informatie wat ons leidt tot geheel verschillende conclusies over de oorzaak van de burgerdoden". Ambtenaren van het Amerikaans Ministerie van Defensie zeiden dat getuigenverslagen stelden dat de Afghaanse burgers gedood waren door granaten van Taliban militanten en dat de militanten vervolgens de lichamen rond het dorp reden, claimend dat de doden slachtoffers waren van een Amerikaanse luchtaanval.[3]

Stap 3: "We hebben doden veroorzaakt, maar dit waren er weinig"

Op 7 mei 2009, vervolgens, meldde de New York Times dat ambtenaren van de Verenigde Staten bevestigden dat tenminste sommige van de 100 burgerdoden in West-Afghanistan veroorzaakt waren door Amerikaanse bommen. Een ambtenaar van het Pentagon zei: "Het lijkt erop dat tenminste een paar van de slachtoffers veroorzaakt zijn door de luchtaanvallen". Een andere ambtenaar zei: "Het zou me niet verbazen als het een mix (van de twee) was", maar hij voegde eraan toe dat het te vroeg in het onderzoek was om dit met zekerheid te zeggen. In hetzelfde bericht maakte de Times melding dat de Amerikaanse minister van defensie Robert Gates zijn excuses aanbood voor het verlies van onschuldige levens. Maar hij zei: "Het vaak veroorzaken van burgerslachtoffers is een fundamenteel onderdeel" van de strategie van opstandelingen. "We betreuren ieder - zelfs één- onschuldig Afghaans slachtoffer", zei hij. Hij herhaalde ook het gerucht dat hij had gehoord, namelijk dat er verslagen waren dat de slachtoffers mogelijk veroorzaakt waren door Taliban granaten en niet door Amerikaanse luchtaanvallen. Maar hij zei dat hij geen bevestiging hiervan had. De Times melde verder in haar bericht dat ooggetuigen vertelden dat de grondgevechten niet het dorp hadden bereikten noch daar slachtoffers hadden veroorzaakt. De Taliban hadden zich echter teruggetrokken naar het dorp en vanuit het dorp de omgeving verlaten. Later kwamen er vliegtuigen en bommen, maar toen waren de Taliban strijders niet meer in het dorp. Verder werd er gezegd dat de Taliban niet dergelijke sterke wapens had om dergelijke aantallen slachtoffers te veroorzaken. De Taliban gooide geen granaten in de huizen van burgers.

De Amerikaanse minister van defensie Robert Gates beschuldigde de Taliban daarop van het gebruiken van burgers als menselijk schild en het veroorzaken van burgerslachtoffers, door zich te verstoppen tussen degenen die niet vochten. Dit deden ze volgens Gates om de bevolking te verdelen en op te stoken tegen de overheid en haar Amerikaanse supporters.[4]

Op 14 mei 2009 meldde de New York Times dat ambtenaren van de Afghaanse regering het dodental vaststelden op 147 burgers, en dat een onafhankelijke Afghaanse mensenrechtenorganisatie er 117 vaststelde. De Times meldde in hetzelfde bericht dat Amerikaanse ambtenaren in reactie verklaarden dat zelfs een aantal van 100 al een overdrijving zou zijn, maar dat zij dit nog zouden ondersteunen met bewijs. Een militaire delegatie van Amerika had de getroffen stad bezocht en hen was niet geheel duidelijk geworden wat gebeurd was. Bewoners van het gebombardeerde gebied waren geïnterviewd, en die waren boos geweest over het feit dat het bombardement plaatsgevonden had nadat de Taliban reeds waren vertrokken.[5]

Op 20 mei 2009 kwamen de Amerikanen met de eerste uitkomsten van haar onderzoek naar buiten. CNN maakte hier melding van. Volgens het rapport zouden Amerikaanse luchtaanvallen tijdens het gevecht met de Taliban in het westen van Afghanistan "mogelijk" ongeveer 30 burgers gedood hebben. In het rapport werd het volgende gezegd: "Over het algeheel schat het onderzoeksteam dat 60 tot 65 Taliban extremisten zijn gedood, terwijl er minstens 20 tot 30 burgers mogelijk gedood kunnen zijn tijdens het gevecht. De onderzoekers gaan door om het slachtofferaantal beter te bevestigen."[6]

Stap 4: "Er is een menselijke fout gemaakt, we hebben dit gecorrigeerd voor de toekomst"

Uiteindelijk, op 2 juni 2009, bijna een maand na de gebeurtenis, werd het finale onderzoeksrapport van Amerika gepubliceerd. Het concludeerde dat het Amerikaanse leger significante fouten had gemaakt bij de uitvoering van de luchtaanvallen op 4 mei. Een Amerikaanse ambtenaar meldde uit het rapport dat tientallen Afghaanse burgers daarbij om het leven waren gekomen, zo zei de New York Times. In hetzelfde Times artikel werd de ambtenaar geciteerd als zeggende dat het aantal slachtoffers waarschijnlijk minder was geweest als de Amerikaanse luchtmacht en grondtroepen de regels van het Amerikaanse leger, die bedoeld zijn om burgerslachtoffers te vermijden, strikt hadden opgevolgd. Het onderzoek naar de gebeurtenissen van 4 mei had uitgewezen dat één vliegtuig dat ingezet was om de Taliban-strijders aan te vallen, niet zoals de regels voorschrijven eerst opnieuw het doelwit had verkend nadat ze haar eerst aanval had moeten afbreken. De regels zouden dit voorschrijven om te voorkomen dat bommen losgelaten worden terwijl de vijandelijke strijders al vertrokken waren en burgers teruggekeerd zouden zijn in het gebied. Een Amerikaanse ambtenaar verklaarde dat de onderzoekende brigadier-generaal Raymond Thomas III vastgesteld had dat verschillende aanvallen legitiem waren geweest omdat er een bedreiging bestond. Maar in verschillende gebeurtenissen was de luchtaanval niet als de juiste reactie beoordeeld geworden door de brigadier-generaal, vanwege het risico voor burgerslachtoffers.[7]

Deel 2 van "Media, propaganda en oorlog" zal de manieren waarop de propaganda strategie "framing" gebruikt wordt door overheden vandaag de dag een analyse van, en de rol van hedendaagse media in de propaganda beoordelen in het licht van hun rol in de samenleving.

[1] www.edition.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/05/06/afghan.us.airstrike/index.html?section=cnn_latest

[2] www.msnbc.msn.com/id/30579367/

[3] http://www.nytimes.com/2009/05/07/world/asia/07afghan.html?_r=1

[4] www.nytimes.com/2009/05/08/world/asia/08afghan.html

[5] www.nytimes.com/2009/05/15/world/asia/15farah.html?pagewanted=1

[6] www.cnnwire.blogs.cnn.com/2009/05/20/interim-probe-airstrikes-may-have-killed-up-to-30-afghan-civilians/

[7] www.nytimes.com/2009/06/03/world/asia/03military.html